Truyện cười khoác lác (nói khoác, nói phét) chế giễu người thích bịa ra hoặc phóng đại những điều mình thấy, mình có, để được người khác trầm trồ. Truyện tiêu biểu trong kho tiếu lâm Việt Nam là Con rắn vuông: kẻ khoác lác bị hỏi vặn đến nỗi con rắn dài mấy chục trượng co lại còn bằng bề ngang.
Bài này kể lại năm truyện khoác lác quen thuộc bằng lời mới, thêm hai mẩu viết mới, giải thích cơ chế "bị bắt bẻ" làm nên tiếng cười, và phân biệt với lối nói dóc của Bác Ba Phi miền Tây. Truyện dân gian có nhiều dị bản; những con số trong truyện chỉ là chi tiết kể, bạn có thể đổi tuỳ ý.
Truyện Con rắn vuông kể lại
Truyện rất hợp kể bằng động tác: mỗi lần "véo", người kể thu tay lại một khúc.
Kể lại
Có anh chàng nổi tiếng nói khoác, mở miệng ra là chuyện to tát. Một hôm đi rừng về, anh kể với cả xóm: "Hôm nay mình gặp một con rắn dài đến mười trượng!" Mọi người lắc đầu không tin. Người vợ đứng cạnh biết tính chồng, khẽ véo vào tay anh một cái.
Anh giật mình, sửa ngay: "À, mà không dài đến thế, chỉ độ năm trượng thôi." Vợ lại véo. "Ba trượng!" Lại véo. "Một trượng!" Vợ véo thêm cái nữa. Anh cuống quá, buột miệng: "Thôi thì nó dài bằng cái đòn gánh."
Có người hỏi tiếp: "Thế nó to bằng chừng nào?" Anh đã lỡ nói to với cả xóm từ đầu, giờ không rút được nữa, đành đáp: "To bằng cái thúng." Cả xóm cười ồ: "Dài bằng đòn gánh mà to bằng cái thúng, thế thì là con rắn vuông rồi còn gì!"
Vì sao truyện này buồn cười
Truyện dùng cơ chế co dần: mỗi cái véo của người vợ cắt bớt một khúc của con rắn, người nghe chờ xem nó còn ngắn đến đâu. Câu chốt là phép tính đơn giản ai cũng làm được: chiều dài bằng chiều ngang thì thành hình vuông. Kẻ khoác lác không bị ai mắng, chỉ bị chính lời mình dồn vào thế phi lý.
Một số dị bản dùng người bạn đứng cạnh thay cho người vợ, hoặc dùng cái giẫm chân thay cho cái véo. Chi tiết nào cũng được, miễn có một "người hãm phanh" và lời khoác bị cắt ngắn từng nấc.
Hai truyện kể lại: khoác lác gặp khoác lác
Mô típ "hai kẻ khoác lác thi nhau" rất phổ biến, câu chốt luôn là kẻ thứ hai buộc lời mình vào lời kẻ thứ nhất, khiến kẻ thứ nhất không thể bác mà không tự bác chính mình.
1. Quả bí khổng lồ và cái nồi đồng
Hai anh khoác lác gặp nhau ở quán nước. Anh thứ nhất kể: "Quê mình có quả bí to lắm, mười người ôm không xuể, phải làm một cái lều che mưa cho nó." Anh thứ hai gật gù: "Thế cũng chưa lạ. Quê mình có cái nồi đồng to đến nỗi mấy người thợ đứng gõ ở hai bên, bên này gõ, bên kia không nghe thấy."
Anh thứ nhất không chịu: "Làm gì có cái nồi to thế, để nấu cái gì?" Anh thứ hai thủng thẳng: "Thì để nấu quả bí của quê bác đấy."
2. Con bò to và cái trống da
Lại hai anh khác thi nói khoác. Anh A kể: "Làng mình có con bò to đến nỗi đầu nó ở bờ sông bên này, đuôi nó vắt sang bờ bên kia, mỗi bữa nó ăn hết một đồng cỏ." Anh B nghe xong bảo: "Làng mình có cái trống to, đánh một tiếng thì ba làng bên cạnh đều nghe thấy."
Anh A hỏi: "Lấy đâu ra da mà bịt cái trống to thế?" Anh B đáp: "Thì lấy da con bò làng bác." Anh A im lặng một lúc, rồi đứng dậy trả tiền nước cho cả hai, vì đã thua.
Hai truyện kể lại: đi xa về và khoe tài săn
Hai truyện này dùng chung một cơ chế: người nghe hỏi một câu rất bình thường, và kẻ khoác lác phải bịa thêm, mỗi lần bịa lại lộ thêm.
3. Đi xa về khoe cây cao
Anh kia đi buôn xa về, kể với làng: "Mình thấy một cây đa cao đến nỗi con chim bay từ gốc lên ngọn mất ba ngày, đến ngọn thì đã già, phải đẻ trứng trên đó cho con nó bay tiếp." Ông cụ ngồi nghe hỏi: "Thế cháu đứng dưới gốc thì làm sao biết con chim già trên ngọn?" Anh lúng túng: "Dạ, thì... con chim nó kêu xuống báo." Ông cụ gật đầu: "Ừ, chim nhà ấy biết nói, thế thì lạ hơn cái cây."
4. Bắn một phát được cả đàn
Anh thợ săn khoe: "Hôm qua mình chỉ bắn một mũi tên mà trúng mười con chim đậu thành hàng trên cành." Người nghe hỏi: "Mười con đậu thẳng hàng à?" Anh đáp: "Không thẳng, cành nó cong." Lại hỏi: "Thế mũi tên cong theo à?" Anh ngập ngừng, rồi bảo: "Không, mũi tên đi thẳng, trúng một con, chín con kia thấy bạn rơi, sợ quá rơi theo."
Hai mẩu viết mới theo khuôn khoác lác
Hai mẩu dưới đây là truyện mới viết, không có trong kho tiếu lâm cũ. Mẩu thứ hai cho thấy một mẹo khác của kẻ khoác lác: đưa ra điều không ai kiểm được.
5. Câu được cá to
Ông Năm đi câu về tay không, gặp hàng xóm liền giang rộng hai tay: "Hôm nay câu được con cá to thế này, nhưng nó giật đứt dây." Hôm sau lại tay không, ông giang tay rộng hơn. Đến ngày thứ ba, đứa cháu nội bảo: "Ông ơi, con cá ngày nào cũng to thêm, chắc mai ông câu được cái ao luôn."
6. Đếm sao
Thằng Tí khoe với bạn: "Tối qua tớ đếm được hết sao trên trời." Bạn hỏi bao nhiêu. Tí đáp ngay: "Một nghìn không trăm lẻ bảy." Bạn hỏi sao biết đúng. Tí nói: "Không tin thì cậu đếm lại đi, sai thì tớ chịu." Bạn ngước lên trời một lúc rồi bỏ cuộc, và Tí thắng mà không phải chứng minh gì.
Truyện về đếm sao hợp để kể cho trẻ, rồi hỏi lại các em: vì sao không cãi được Tí, và như thế Tí có đúng không? Đó là bài học nhỏ về việc người nói phải chứng minh, chứ không phải người nghe.
Khoác lác trong tiếu lâm khác nói dóc kiểu Bác Ba Phi
Cả hai đều phóng đại, nhưng tinh thần ngược nhau. Trong truyện khoác lác tiếu lâm, người khoác lác là đối tượng bị cười. Anh ta muốn người khác tin thật để được trầm trồ, và truyện kết thúc khi anh bị bắt bẻ, lòi ra sự thật hoặc rơi vào phi lý như con rắn vuông.
Trong truyện nói dóc kiểu Bác Ba Phi, người kể không định lừa ai. Cả người kể lẫn người nghe đều biết đó là chuyện bịa, giống như một trò chơi chung. Tiếng cười đến từ độ khéo, độ trơn tru của lời kể, từ cảnh tượng tưởng tượng càng lúc càng ly kỳ. Không ai bị bẽ mặt cả.
Phân biệt này quan trọng khi bạn kể. Truyện khoác lác cần một "người hỏi vặn" và một câu chốt làm kẻ khoác lác cứng họng. Truyện nói dóc cần giọng kể tỉnh bơ, không ai bắt bẻ, càng kể càng xa thực tế. Đem cơ chế này kể theo nhịp của cơ chế kia thì truyện dễ nhạt. Về ý nghĩa, truyện khoác lác nhắc người nghe rằng lời nói to tát thường không chịu nổi một câu hỏi đơn giản.
Vì sao truyện khoác lác vẫn hợp với hôm nay
Thói khoác lác không mất đi theo thời gian, chỉ đổi chỗ. Ngày xưa là người đi buôn xa về kể chuyện cây đa cao, con rắn dài; hôm nay là người kể chuyện chuyến đi chơi, thành tích, quen biết, cũng thêm vài phần cho câu chuyện kêu hơn. Vì vậy truyện con rắn vuông vẫn khiến người nghe cười, vì ai cũng từng gặp một "con rắn" như thế trong bữa nhậu trà hay buổi gặp lớp.
Truyện khoác lác còn có một giá trị nhỏ mà quý: dạy người nghe cách hỏi lại. Mọi kẻ khoác lác trong truyện đều thua trước những câu hỏi rất bình thường như "thế nó to bằng chừng nào", "làm sao cháu biết", "mũi tên cong theo à". Không cần tranh cãi, không cần mắng, chỉ cần hỏi đúng chỗ là lời bịa tự đổ.
Khi kể cho trẻ, đó là bài học tư duy rất tự nhiên: nghe điều khó tin thì hỏi thêm một câu. Khi kể cho người lớn, đó là lời nhắc nhẹ cho chính người kể, rằng câu chuyện hay nhất thường là câu chuyện thật được kể khéo.
Kể truyện khoác lác cho bật cười
Bắt đầu bằng lời khoác thật tự tin. Nói câu "con rắn dài mười trượng" bằng giọng đinh ninh, mắt sáng lên. Người nghe phải thấy nhân vật tin vào điều mình nói, có vậy lúc bị hỏi vặn mới buồn cười.
Mỗi lần bị bắt bẻ, đổi giọng một chút. Giọng kẻ khoác lác nhỏ dần, ngập ngừng hơn qua từng nấc. Sự thay đổi ấy chính là phần diễn mà người nghe chờ đợi.
Để người nghe tự tính. Ở truyện con rắn vuông, đừng vội nói "thành hình vuông". Dừng sau câu "to bằng cái thúng" một nhịp, nhiều người nghe sẽ tự bật ra trước bạn, và đó là lúc vui nhất.
Với trẻ nhỏ, cho các em làm người hỏi vặn. Bạn đóng kẻ khoác lác, các em đặt câu hỏi. Trẻ thích được làm người "bắt bài", và tự học được cách hỏi lại khi nghe điều khó tin.
Câu hỏi thường gặp
Truyện Con rắn vuông có ý nghĩa gì?
Truyện chế giễu thói khoác lác: nói to tát để được người khác trầm trồ, rồi bị chính lời mình dồn vào thế phi lý. Qua cái véo của người vợ và câu hỏi của người nghe, truyện cho thấy lời nói không thật thường không chịu nổi vài câu hỏi bình thường.
Truyện khoác lác nào hợp kể cho trẻ mẫu giáo?
Truyện con rắn vuông và mẩu đếm sao hợp nhất, vì có động tác thu tay và câu hỏi đơn giản trẻ hiểu được. Với trẻ nhỏ, bạn nên giải thích nhẹ rằng dài bằng to thì thành hình vuông, có thể vẽ lên giấy cho trẻ thấy.
Truyện quả bí và cái nồi đồng có phải truyện Việt Nam không?
Truyện có mặt trong kho tiếu lâm Việt Nam, nhưng mô típ hai kẻ khoác lác buộc lời nhau cũng gặp ở truyện cười nhiều nước. Truyện cười dân gian thường lan qua nhiều vùng và được mỗi nơi kể lại theo cách riêng với vật dụng quen thuộc của mình.
Làm sao phân biệt nói khoác vui và nói dối có hại?
Nói khoác vui là khi cả người kể và người nghe đều biết đó là chuyện bịa để cười, không ai bị thiệt. Nói dối có hại là khi người nói muốn người nghe tin thật để được lợi hoặc làm người khác thiệt. Truyện cười chỉ chế giễu kiểu thứ hai.
Có thể dùng truyện khoác lác để mở đầu buổi họp hay bài thuyết trình không?
Có thể, nhất là truyện con rắn vuông, nếu bạn muốn nói về việc đặt mục tiêu thực tế hoặc trình bày số liệu trung thực. Kể ngắn trong khoảng một phút, rồi nối sang chủ đề bằng một câu, tránh ám chỉ người cụ thể trong phòng.