Trạng Quỳnh là nhân vật trung tâm của một chùm truyện cười dân gian Việt Nam, nổi tiếng vì dùng trí khôn và chữ nghĩa để chọc vào thói hống hách của vua chúa, quan lại và sứ thần phương Bắc. Truyện được nhắc nhiều nhất là Mầm đá: Quỳnh "chữa" bệnh biếng ăn cho chúa bằng một món ăn không có thật.
Bài này kể lại hai truyện tiêu biểu bằng lời mới, giải thích ngắn về nhân vật lịch sử thường được gắn với Trạng Quỳnh, và gợi ý cách kể cho trẻ em. Cần nói trước: truyện Trạng Quỳnh có rất nhiều dị bản, nhiều truyện được gán cho Quỳnh dù gốc có thể từ nơi khác, nên đừng coi bất kỳ bản kể nào là "bản chuẩn".
Trạng Quỳnh là ai và vì sao gọi là "Trạng"
Nhân vật Trạng Quỳnh thường được gắn với Nguyễn Quỳnh, một nho sĩ sống vào khoảng cuối thế kỷ XVII đến giữa thế kỷ XVIII, thời Lê trung hưng, quê ở vùng Hoằng Hoá, Thanh Hoá (theo nhiều tư liệu địa phương là làng Bột Thượng). Các nguồn thường kể ông đỗ đầu kỳ thi Hương nhưng không đỗ trạng nguyên. Chữ "Trạng" là dân gian tôn lên, theo nghĩa "trạng cười", người tài ăn nói, chứ không phải học vị.
Điều quan trọng cần phân biệt: con người lịch sử và nhân vật truyện cười là hai chuyện. Qua hàng trăm năm, dân gian gom vào nhân vật Trạng Quỳnh đủ loại giai thoại châm biếm, có truyện có thể bắt nguồn từ vùng khác hoặc từ truyện tiếu lâm khuyết danh. Vì thế khi kể, bạn không cần, và cũng không nên, khẳng định "chuyện này có thật năm ấy".
Đối tượng bị Quỳnh trêu chọc trong truyện thường là chúa Trịnh, quan lại tham và hách dịch, nhà giàu keo kiệt, và sứ thần phương Bắc kiêu ngạo. Người được Quỳnh bênh là dân thường. Đó là lý do nhân vật này sống lâu đến thế: Trạng Quỳnh nói hộ những điều người dân nghĩ mà không dám nói với kẻ có quyền.
Truyện Mầm đá: chữa bệnh biếng ăn cho chúa
Đây là truyện được nhắc nhiều nhất về Trạng Quỳnh, nhiều thế hệ học trò đã nghe kể ở nhà hoặc ở trường.
Kể lại
Chúa ăn đủ sơn hào hải vị, đến mức món gì cũng thấy nhạt, bữa nào cũng chỉ gắp vài đũa. Quan hầu lo sốt vó. Nghe nói Quỳnh lắm mẹo, chúa cho gọi vào hỏi xem có món gì lạ.
Quỳnh tâu: "Bẩm, có một món quý lắm, gọi là mầm đá. Chỉ nấu được ở nhà thần, lại phải ninh rất lâu." Chúa tò mò, ngự giá đến nhà Quỳnh. Quỳnh cho bắc nồi, bỏ mấy hòn đá vào ninh, rồi dặn chúa chịu khó chờ. Trước đó Quỳnh đã cho người giấu sẵn một lọ tương nhỏ, ngoài dán hai chữ "đại phong".
Chờ từ sáng đến quá trưa, đến chiều, nồi đá vẫn sôi lục bục. Chúa đói cồn cào, sốt ruột hỏi mãi. Quỳnh lúc ấy mới bưng ra một mâm cơm thường, đĩa rau, bát tương, thưa: "Chúa tạm dùng chút cơm cho đỡ đói, mầm đá sắp được rồi." Chúa ăn ngon lành, xin thêm mấy bát, rồi hỏi lọ tương kia là món gì mà ngon thế. Quỳnh thưa: "Là đại phong." Chúa không hiểu. Quỳnh giảng: "Đại phong là gió to, gió to thì đổ chùa, đổ chùa thì tượng lo, tượng lọ, ấy là lọ tương."
Chúa no rồi, cũng chẳng nhắc đến mầm đá nữa. Quỳnh bèn tâu thêm một câu: "No thì chẳng có gì ngon, đói thì chẳng có gì là không ngon."
Vì sao truyện này buồn cười
Cái cười có hai lớp. Lớp thứ nhất là trò chơi chữ "đại phong" đi vòng qua gió to, đổ chùa, tượng lo, ra tượng lọ rồi lọ tương: một kiểu nói lái và nói vòng rất Việt, người nghe vừa nghe vừa phải nhẩm theo. Lớp thứ hai sâu hơn: kẻ quyền lực nhất thiên hạ hoá ra cũng chỉ cần một bữa đói là thấy cơm rau ngon. Quỳnh không chữa bệnh bằng thuốc, mà bằng cách cho chúa nếm cảnh của dân.
Một số dị bản đổi chi tiết, như món ăn kèm, cách giải chữ, hay câu nói cuối của Quỳnh. Khi kể, bạn có thể chọn bản mình nhớ, miễn giữ hai điểm: chúa phải chờ đói thật lâu, và lọ tương phải có cái tên kêu thật to.
Truyện thi vẽ với sứ thần: mười con giun trong nháy mắt
Mảng truyện Quỳnh đối đầu sứ thần mang màu sắc tự hào dân tộc, và thường được kể cho trẻ em nhiều nhất.
Kể lại
Có lần sứ thần phương Bắc sang, muốn làm khó nước ta, thách ai dám thi vẽ với ông ta, hẹn trong một khoảng thời gian ngắn ai vẽ được nhiều và nhanh hơn thì thắng. Triều đình cử Quỳnh ra.
Hiệu lệnh vừa dứt, sứ thần cặm cụi vẽ, nét nào nét nấy tỉ mỉ, mới được vài con vật đã gần hết giờ. Quỳnh thì thong thả lấy mười ngón tay nhúng vào nghiên mực, kéo một lượt xuống tờ giấy thành mười đường ngoằn ngoèo, rồi đặt bút xuống.
Sứ thần cười chê: "Thế là vẽ cái gì?" Quỳnh đáp tỉnh bơ: "Mười con giun. Ngài vẽ được mấy con?" Sứ thần cãi rằng vẽ như thế không tính. Quỳnh bảo: "Giun nó vốn ngoằn ngoèo như thế, ngài thử ra ruộng mà xem có con giun nào thẳng tắp không." Trong một số dị bản, Quỳnh lại vo tròn tờ giấy vẽ của sứ thần vì "chưa ráo mực" hoặc dùng dây nhúng mực quật lên giấy; chi tiết khác nhau, nhưng cái kết thì giống: sứ thần thua mà không cãi được.
Vì sao truyện này buồn cười
Truyện chọc vào cái luật chơi do kẻ mạnh đặt ra. Sứ thần đặt luật "vẽ nhanh, vẽ nhiều", tưởng mình chắc thắng vì vẽ đẹp. Quỳnh tôn trọng đúng luật đó, chỉ chọn một con vật mà nét vẽ nào cũng giống nó. Người nghe cười vì cái lý của Quỳnh không sai chỗ nào, chỉ là kẻ ra đề không ngờ tới.
Với trẻ em, đây là truyện rất dễ kể vì có động tác: bạn có thể giả làm sứ thần cặm cụi, rồi giơ mười ngón tay "kéo" một cái. Với người lớn, truyện là ví dụ quen thuộc cho cách người Việt xưa đối phó với sự kiêu ngạo từ bên ngoài bằng trí khôn thay vì to tiếng.
Những đặc điểm chung của chùm truyện Trạng Quỳnh
Đọc nhiều truyện Trạng Quỳnh, bạn sẽ thấy chúng chia sẻ vài nét chung, giúp nhận ra "chất Quỳnh" khi gặp một truyện lạ:
- Đối thủ luôn mạnh hơn: chúa, quan, nhà giàu, sứ thần. Hiếm có truyện Quỳnh đem người nghèo ra trêu.
- Vũ khí là chữ nghĩa: chơi chữ, nói lái, giải nghĩa vòng vo như "đại phong", hoặc bắt bẻ đúng luật mà đối phương đặt ra.
- Quỳnh làm như ngây thơ: tỏ ra vâng lời, chiều theo ý kẻ trên, rồi để chính họ tự rơi vào bẫy.
- Cái kết là một câu nói: nhiều truyện khép lại bằng một câu của Quỳnh mà người nghe nhớ lâu, như "no thì chẳng có gì ngon".
- Có cả truyện thô: trong kho dị bản có những truyện dùng chi tiết tục hoặc chửi khéo. Khi kể cho cả nhà, cho trẻ em, nên chọn các truyện sạch như hai truyện trên.
Những nét này cũng giải thích vì sao Trạng Quỳnh hay được đặt cạnh các "trạng cười" khác như Ba Giai Tú Xuất hay Xiển Bột: mỗi vùng có một nhân vật nói hộ dân, nhưng Quỳnh nổi tiếng nhất vì đối thủ của ông là người có quyền lớn nhất.
Trạng Quỳnh trong truyện tranh, sân khấu và màn ảnh
Nhiều người biết Trạng Quỳnh qua bộ truyện tranh ra theo kỳ, đã đi cùng tuổi thơ của nhiều thế hệ học sinh từ những năm 2000. Bộ truyện này giữ cái khung nhân vật dân gian nhưng sáng tác thêm rất nhiều tình huống mới, có nhân vật phụ, có bối cảnh hiện đại hoá. Cần hiểu đó là sáng tác dựa trên nhân vật dân gian, không phải bản ghi chép truyện cổ.
Trạng Quỳnh cũng nhiều lần lên sân khấu chèo, kịch, và có phim điện ảnh lấy tên nhân vật. Mỗi lần chuyển thể, người làm thường chọn vài giai thoại nổi tiếng như Mầm đá rồi dựng thêm cốt truyện xung quanh.
Với người kể chuyện, điều này có một hệ quả thực tế: khi bạn kể "truyện Trạng Quỳnh", người nghe trẻ có thể đang nghĩ đến bản truyện tranh, người lớn tuổi lại nhớ bản nghe từ ông bà. Cách khéo là nói rõ "theo một bản kể dân gian" và đừng tranh cãi bản nào đúng. Dị bản là đời sống bình thường của truyện dân gian, chứ không phải lỗi.
Kể truyện Trạng Quỳnh cho trẻ em và cho người lớn
Với trẻ dưới 8 tuổi. Chọn truyện thi vẽ với sứ thần vì có động tác, có kết rõ. Truyện Mầm đá cần trẻ hiểu trò chơi chữ "đại phong", nên kể phần chờ đói rồi ăn cơm rau trước, phần giải chữ để sau khi trẻ hỏi.
Với trẻ lớn và học sinh. Kể xong, hỏi các em: vì sao chúa thấy cơm rau ngon? vì sao sứ thần không cãi được? Câu hỏi giúp các em nhìn ra lý lẽ bên dưới tiếng cười mà không cần giảng bài.
Với người lớn trong bữa trà. Có thể kể nhanh, nhấn vào câu chốt. Người lớn thường đã biết truyện, nên cái thú là cách bạn diễn tả nồi đá sôi lục bục từ sáng đến chiều và vẻ mặt chúa đói.
Tránh biến truyện thành bài giảng. Phần ý nghĩa chỉ nên một hai câu sau khi người nghe đã cười xong. Truyện cười mà giải thích dài thì hết cười.
Ghi rõ đây là truyện dân gian. Khi kể ở lớp học, nói một câu rằng Trạng Quỳnh là nhân vật dân gian dựa trên một nho sĩ có thật, truyện có nhiều dị bản. Như vậy các em vừa vui vừa không hiểu nhầm lịch sử.
Câu hỏi thường gặp
Trạng Quỳnh có thật sự đỗ trạng nguyên không?
Theo các tư liệu thường được dẫn, nho sĩ Nguyễn Quỳnh, người được coi là nguyên mẫu, không đỗ trạng nguyên mà đỗ ở kỳ thi Hương. Chữ "Trạng" là cách dân gian tôn vinh tài ăn nói và trí khôn, giống như cách gọi "trạng cười" cho những người nổi tiếng hài hước.
Truyện Mầm đá có phải là truyện Trạng Quỳnh nổi tiếng nhất không?
Mầm đá là một trong những truyện được nhắc nhiều nhất, vì vừa có trò chơi chữ "đại phong" vừa có bài học "no thì chẳng có gì ngon". Truyện thường được dùng khi giới thiệu nhân vật Trạng Quỳnh cho trẻ em, nhưng mức độ nổi tiếng mỗi vùng có thể khác nhau.
Vì sao truyện Trạng Quỳnh có nhiều dị bản khác nhau như vậy?
Vì truyện được truyền miệng qua nhiều thế kỷ ở nhiều vùng, mỗi người kể lại thêm bớt chi tiết. Dân gian còn hay gán cho Trạng Quỳnh những truyện châm biếm vốn của người khác. Sau này truyện tranh, sân khấu lại sáng tác thêm, nên khó có một bản duy nhất.
Có nên kể mọi truyện Trạng Quỳnh cho trẻ em không?
Không nên. Trong kho truyện Trạng Quỳnh có một số truyện dùng chi tiết tục, chửi khéo hoặc đùa về cái chết. Với trẻ em và khi kể cho cả nhà, hãy chọn các truyện sạch như Mầm đá, thi vẽ với sứ thần, và các truyện chơi chữ dễ hiểu.
Trạng Quỳnh khác Trạng Lợn hay các trạng khác thế nào?
Trạng Quỳnh thắng nhờ trí khôn và chữ nghĩa, chủ động bày mưu để trêu kẻ có quyền. Một số nhân vật "trạng" khác trong dân gian lại gặp may một cách tình cờ, tiếng cười đến từ sự may rủi chứ không từ mưu trí. Mỗi nhân vật có một kiểu hài riêng.
Truyện tranh Trạng Quỳnh có giống truyện dân gian không?
Không hoàn toàn. Truyện tranh giữ nhân vật và tinh thần châm biếm, nhưng sáng tác thêm rất nhiều tình huống, nhân vật phụ và chi tiết hiện đại. Nếu muốn tìm truyện dân gian gốc, nên đọc các tuyển tập truyện cười dân gian hoặc nghe người lớn tuổi kể.