Truyện cười tham ăn, tham lam chế giễu những người lúc nào cũng muốn phần hơn: miếng ngon nhất, phần to nhất, ăn trước người khác. Kho tiếu lâm có nhiều truyện như vậy, nổi bật là truyện chia gà, trong đó một người khôn chia con gà theo kiểu "đúng lý" mà cuối cùng phần ngon nhất lại về tay mình.
Bài này kể lại bốn truyện quen bằng lời mới, thêm ba mẩu viết mới, giải thích vì sao văn hoá mâm cơm Việt khiến thói tham ăn dễ thành chuyện cười, và gợi ý cách kể. Truyện cười cái thói giành phần, không cười người ăn khoẻ hay ngoại hình của ai; các mô típ chia phần cũng gặp ở truyện dân gian nhiều nước.
Mâm cơm Việt và vì sao tham ăn thành chuyện cười
Bữa cơm Việt truyền thống là mâm chung: mọi người ngồi quanh, gắp từ cùng một đĩa. Cách ăn ấy đi kèm cả một bộ phép tắc: người lớn gắp trước, miếng ngon nhường người già và khách, "ăn trông nồi, ngồi trông hướng". Trong mâm chung, ai gắp miếng to nhất hay ăn nhanh nhất đều lộ ra ngay trước mắt mọi người.
Vì thế thói tham ăn trong văn hoá Việt không chỉ là chuyện ăn nhiều. Nó là chuyện không biết nhường. Truyện tiếu lâm cười đúng điều đó: kẻ tham luôn tìm cách hợp lý hoá việc giành phần, nào là theo lễ, theo lý, theo vai vế, và người nghe cười khi thấy cái lý ấy chỉ là lớp vỏ bọc cái tham.
Có một nhánh khác: truyện về người khôn dùng chính cái lý để vạch ra cái tham của kẻ khác, hoặc để giành phần hợp lý cho mình trước một đám người tham. Truyện chia gà nằm ở ranh giới thú vị ấy, vì người nghe vừa phục cái khôn vừa thấy buồn cười vì người chia rốt cuộc cũng chẳng nhường ai.
Truyện chia gà kể lại
Đây là truyện tham ăn được kể nhiều nhất, và cũng là truyện khó xác định "ai tham" nhất, vì người chia vừa khôn vừa không kém phần tham.
Kể lại
Nhà phú ông có khách là anh học trò nghèo đến chơi. Phú ông muốn thử tài, bèn sai luộc một con gà, bảo anh chia cho cả nhà sao cho hợp lý: hai vợ chồng phú ông, hai cậu con trai, hai cô con gái, và anh.
Anh học trò cầm dao, chặt đầu gà đưa cho phú ông: "Ông là chủ nhà, đầu nhà, xin mời ông phần đầu." Cái cổ đưa cho bà: "Bà là người đỡ đầu cả nhà, xin mời bà phần cổ." Hai cái chân đưa cho hai cậu con trai: "Hai cậu là chân trụ của nhà, phải chạy việc, xin mời phần chân." Hai cái cánh đưa cho hai cô con gái: "Hai cô rồi sẽ bay đi lấy chồng, xin mời phần cánh."
Còn lại cả thân con gà, anh đặt trước mặt mình: "Con là khách, thân gà là phần của khách." Phú ông nhìn mâm, nhìn anh, rồi cười to: "Chia đúng lý quá, ta không cãi được câu nào, nhưng sao phần lý của anh lại nhiều thịt thế?"
Vì sao truyện buồn cười
Mỗi lời chia đều có lý và lại rất đẹp lòng người nhận: đầu nhà, đỡ đầu, chân trụ, sắp bay đi. Người nghe gật gù theo từng câu, rồi bật cười ở câu cuối khi nhận ra toàn bộ phần thịt đã về tay người chia. Đó là cơ chế dẫn người nghe đi theo một mạch lý, rồi lật ở bước cuối.
Mô típ chia gà kiểu này có mặt trong truyện dân gian của nhiều nước. Ở Việt Nam, người kể hay cho người chia là anh học trò nghèo hoặc một người khôn ngoan bị coi thường, để tiếng cười vừa chế giễu thói khoe lễ của nhà giàu vừa tôn cái khôn của người nghèo.
Hai truyện kể lại: chia bánh cho đều và ăn cỗ đi trước
Hai truyện dưới đây kể lại theo những mô típ quen trong tiếu lâm và tục ngữ, đều kết thúc bằng một bài học không cần giảng.
1. Chia bánh cho đều
Hai đứa trẻ được cho một cái bánh dày, cãi nhau vì không biết chia sao cho đều. Ông hàng xóm đi qua, nhận làm trọng tài. Ông bẻ bánh làm hai, nhìn một lúc, bảo: "Miếng này to hơn." Rồi cắn miếng to một miếng cho bằng. Nhìn lại thì miếng kia lại to hơn, ông cắn miếng kia. Cứ thế cắn qua cắn lại.
Đến lúc hai miếng bánh còn bé như hai hạt lạc, ông đưa cho mỗi đứa một miếng: "Đây, bằng nhau tuyệt đối rồi nhé." Hai đứa trẻ nhìn nhau, từ đó không bao giờ nhờ trọng tài nữa, tự bẻ đôi rồi đứa này chọn trước, đứa kia chọn sau.
Mô típ "người phân xử ăn hết phần tranh chấp" gặp trong ngụ ngôn và truyện cười của nhiều nước, thường với con khỉ chia miếng phô mai cho hai con mèo. Ở đây kể theo bối cảnh làng quê Việt.
2. Ăn cỗ đi trước
Làng có đám cỗ, anh Hộ nhanh chân đến từ sáng sớm, ngồi ngay mâm đầu cho được gắp miếng ngon khi đĩa còn đầy. Đến chiều làng gọi đắp lại đoạn bờ ruộng bị lở, anh lại đi sau cùng, đến nơi thì việc đã gần xong.
Ông trưởng xóm thấy vậy, lần cỗ sau sắp anh Hộ ngồi mâm cuối, bảo: "Anh quen đi sau rồi, ngồi cuối cho quen chân." Anh Hộ cãi: "Thưa ông, ăn cỗ thì phải đi trước chứ ạ." Ông trưởng xóm cười: "Ừ, thế thì lần sau lội nước đắp bờ anh cũng đi trước nhé, rồi ăn cỗ ta để anh ngồi mâm đầu." Từ đó anh Hộ đi đắp bờ sớm nhất làng.
Truyện thứ hai minh hoạ câu tục ngữ "ăn cỗ đi trước, lội nước theo sau", vốn dùng để chê người chỉ nhanh khi hưởng, chậm khi làm. Kể truyện xong rồi mới đọc câu tục ngữ, người nghe sẽ nhớ cả hai.
Truyện kể lại: con cá rán và chiếc đũa
Kiêng lật cá là một tục kiêng có thật của nhiều gia đình làm nghề sông nước. Truyện dưới đây kể lại theo mô típ khách tham ăn gặp tục kiêng, với cái kết nhẹ nhàng.
3. Lật cá
Anh khách nọ được mời ăn cơm, thấy đĩa cá rán ngon, gắp hết mặt trên. Gắp xong, anh định lật con cá để ăn tiếp mặt dưới. Chủ nhà là người làm nghề chài lưới, vội giữ tay: "Nhà làm nghề sông nước kiêng lật cá, lật cá là lật thuyền đấy." Anh khách tiếc lắm, đành ngồi nhìn mặt dưới con cá.
Một lúc sau, anh bảo: "Thưa bác, cháu nghe nói người miền sông nước có câu: khách hỏi gì chủ phải trả lời thật." Chủ nhà gật. Anh hỏi: "Thế mặt dưới con cá này có ngon bằng mặt trên không ạ?" Chủ nhà nói thật: "Ngon hơn, vì nằm trong mỡ." Anh khách thở dài: "Thế thì cháu xin phép không lật cá, cháu chỉ nghiêng đầu nhìn cho biết thôi ạ." Cả mâm cười, và chủ nhà tự tay gắp cho anh một miếng mặt dưới mà không cần lật.
Ba mẩu viết mới theo khuôn truyện tham ăn
Ba mẩu dưới đây là truyện mới viết, không có trong kho tiếu lâm cũ, đặt thói tham ăn vào những tình huống trong nhà và ở tiệc hôm nay.
4. Nồi chè nếm thử
Mẹ nấu nồi chè đỗ đen, dặn Bi nếm thử xem đủ ngọt chưa. Bi múc một thìa: "Chưa ngọt lắm." Thêm đường. Lại nếm: "Hơi ngọt rồi nhưng chưa chắc." Thêm thìa nữa: "Phải nếm lại cho chắc." Đến khi mẹ quay ra thì nồi chè đã vơi một nửa. Bi kết luận: "Mẹ ơi, vừa rồi mẹ ạ, nhưng mẹ nấu thêm nồi nữa thì vừa cho cả nhà."
5. Miếng to nhất
Đĩa bánh có năm cái, một cái to hơn hẳn. Bà hỏi cả nhà ai muốn ăn trước. Thằng Tí giơ tay nhanh nhất, lấy ngay cái to. Bà bảo: "Nếu là bà, bà sẽ lấy cái bé để nhường." Tí nhai nhồm nhoàm, đáp: "Thì bà lấy cái bé rồi đấy thôi, con lấy cái to là đúng ý bà rồi."
6. Ăn hộ cho khỏi phí
Ông Bảy đi ăn tiệc, ăn xong phần mình rồi ăn sang phần của người bên cạnh đang mải nói chuyện. Người kia quay lại thấy đĩa trống, hỏi. Ông Bảy bảo: "Bác nói chuyện lâu quá, thức ăn nguội thì phí, nên mình ăn hộ cho bác." Người kia cười: "Thế bác ăn hộ cả cái hoá đơn luôn nhé."
Kể truyện tham ăn sao cho duyên và không làm ai ngượng
Đừng gắn với người ăn khoẻ trong bàn. Truyện cười thói giành phần, không cười người ăn nhiều. Nếu trong bàn có người đang ăn ngon miệng, tránh nhìn về phía họ khi kể câu chốt.
Truyện chia gà kể chậm từng phần. Mỗi phần đầu, cổ, chân, cánh nói chậm một nhịp kèm lời giải thích. Người nghe gật gù theo, đến câu "thân gà là phần của khách" mới bật cười.
Với trẻ em, dùng truyện chia bánh. Sau khi kể, cho trẻ thử cách "một người bẻ, người kia chọn trước". Đây là cách chia công bằng rất cổ, trẻ vừa cười vừa học được một mẹo dùng ngay.
Giữ nhịp tiệc. Ở bàn tiệc, kể truyện tham ăn ngay trước khi món chính lên là lúc hợp nhất: mọi người đang chờ, đói vừa phải, và câu chốt về miếng ngon sẽ được đón bằng tiếng cười lẫn tiếng gắp.
Kết bằng tục ngữ, không bằng lời răn. Câu "ăn cỗ đi trước, lội nước theo sau" hay "ăn trông nồi, ngồi trông hướng" nói sau tiếng cười sẽ đọng lại lâu hơn mọi lời giảng giải.
Câu hỏi thường gặp
Truyện chia gà có ý nghĩa gì?
Truyện cho thấy cái lý có thể được dùng để che giấu cái tham. Người chia đưa ra lý do rất đẹp cho từng phần, khiến người nhận vui lòng, nhưng cuối cùng phần nhiều thịt nhất lại về tay mình. Người nghe vừa phục cái khôn vừa cười cái khéo giành phần.
Cách chia bánh công bằng cho hai đứa trẻ là gì?
Một cách cổ và hiệu quả là để một đứa bẻ bánh, đứa còn lại được chọn trước. Người bẻ sẽ tự cố bẻ thật đều vì biết mình phải lấy phần còn lại. Cách này tránh được việc phải nhờ trọng tài, và trẻ thấy công bằng.
Tục kiêng lật cá có thật không?
Có. Nhiều gia đình làm nghề sông nước, chài lưới kiêng lật con cá trên mâm vì sợ liên tưởng đến lật thuyền. Đây là tập quán của một số vùng và nghề, không phải nơi nào cũng giữ. Khi làm khách, nên quan sát chủ nhà trước khi gắp.
Câu ăn cỗ đi trước lội nước theo sau nghĩa là gì?
Câu tục ngữ chê người nhanh nhảu khi được hưởng mà chậm chạp, né tránh khi phải làm việc nặng. Hình ảnh ăn cỗ tượng trưng cho phần hưởng, lội nước tượng trưng cho phần việc vất vả. Câu này thường dùng để nhắc nhẹ trong gia đình hay tập thể.
Truyện tham ăn có hợp kể trong bữa cơm gia đình không?
Hợp, nhất là truyện chia gà và nồi chè nếm thử, vì cả nhà đang ngồi quanh mâm và dễ hình dung. Chỉ nên kể khi không khí vui vẻ, và tránh kể như lời nhắc nhở một thành viên cụ thể vừa gắp miếng to.