Truyện cười khoe của chế giễu thói muốn người khác thấy mình có của, đến mức bày ra những cách khoe lộ liễu, lố bịch. Truyện tiêu biểu nhất là Lợn cưới áo mới, từng được đưa vào chương trình Ngữ văn bậc trung học cơ sở: hai anh chàng, một người có con lợn cưới, một người có cái áo mới, gặp nhau và thi nhau khoe.
Bài này kể lại truyện Lợn cưới áo mới bằng lời mới (không chép văn bản sách giáo khoa), thêm năm truyện cùng đề tài, phân tích vì sao truyện khoe của buồn cười và cách kể cho các em nhỏ. Lưu ý: truyện khoe của khác truyện khoác lác. Người khoe của có thật món đồ, cái sai là khoe; người khoác lác thì nói ra điều không có.
Truyện Lợn cưới áo mới kể lại
Truyện rất ngắn, chỉ vài câu, nhưng gói gọn trọn vẹn cơ chế của truyện khoe của.
Kể lại
Có anh chàng vừa may được cái áo mới, mặc vào thấy đẹp lắm, chỉ mong có ai hỏi đến để khoe. Anh đứng ở đầu ngõ từ sáng đến trưa, đi qua đi lại, mà chẳng ai để ý.
Đang sốt ruột thì một anh khác chạy hộc tốc tới, hỏi to: "Anh có thấy con lợn cưới của nhà mình chạy qua đây không?" Anh áo mới chỉ chờ có thế, giơ thẳng hai vạt áo ra, nói thật chậm: "Từ lúc mình mặc cái áo mới này, mình chẳng thấy con lợn nào chạy qua đây cả!"
Trong văn bản quen thuộc, anh tìm lợn cũng chẳng kém: câu hỏi của anh vốn chỉ cần "anh có thấy con lợn nào chạy qua đây không", nhưng anh cố chêm chữ "lợn cưới" vào để ai cũng biết nhà mình sắp có cỗ cưới. Hai người khoe nhau trong đúng một câu hỏi và một câu trả lời, ai cũng thừa ra mấy chữ không cần thiết.
Vì sao truyện này buồn cười
Cái cười nằm ở chữ thừa. Một câu hỏi tìm lợn đúng nghĩa chỉ cần "con lợn"; một câu trả lời đúng nghĩa chỉ cần "không thấy". Cả hai nhân vật cố nhét thêm thông tin chẳng ai hỏi: "cưới", "từ lúc mình mặc cái áo mới này". Người nghe nhận ra ngay sự lố, vì ai cũng từng gặp người nói như thế.
Cái cười còn nằm ở động tác. Anh áo mới giơ vạt áo ra trong khi đang trả lời một người đang cuống lên vì mất lợn. Sự chênh lệch giữa người đang lo và người đang khoe làm truyện bật lên. Đây là lý do truyện này hay được dùng để dạy học sinh về cách tiếng cười dân gian vạch ra thói xấu bằng một chi tiết rất nhỏ.
Ba truyện cùng đề tài: khoe nhẫn, khoe ruộng, khoe nhà
Ba truyện dưới đây được kể lại theo các mô típ khoe khoang quen thuộc trong tiếu lâm, mỗi truyện một kiểu khoe khác nhau.
1. Chỉ đường bằng ngón tay đeo nhẫn
Anh kia mới sắm được chiếc nhẫn vàng, đeo vào ngón trỏ, việc gì cũng giơ tay ra. Gặp khách lạ hỏi đường, anh không nói "đi thẳng rồi rẽ trái" mà giơ ngón tay đeo nhẫn chỉ lên trời, chỉ xuống đất, chỉ sang đông, chỉ sang tây, mỗi lần chỉ lại xoay xoay cho nhẫn loé nắng.
Khách đứng nghe một hồi, chóng cả mặt, bèn hỏi: "Thế rốt cuộc là đi lối nào?" Anh vẫn giơ tay: "Lối nào cũng được, miễn bác nhớ đường về có cái nhẫn này mà hỏi lại."
2. Ruộng nhà ta rộng đến đâu
Ông phú hộ dẫn khách lên đồi, giơ tay vòng một vòng: "Đứng đây nhìn đến đâu là ruộng nhà ta đến đấy." Khách gật gù. Ông vẫn chưa thoả, lại chỉ về phía chân trời: "Kia, chỗ có mấy cây cau, cũng của ta."
Anh tá điền đi theo vác ô cho ông, khẽ hỏi: "Thế bẩm cụ, nhìn lên trời thì đến đâu ạ?" Ông phú hộ ngẩng lên, nghĩ một lúc, rồi bảo: "Trời thì của chung, nhưng nắng trên ruộng nhà ta thì nhà ta hưởng." Khách lúc ấy mới bật cười.
3. Mời khách xem cái nhà mới
Nhà kia vừa làm nhà gỗ lim, mời hàng xóm sang uống nước. Chủ nhà dẫn khách đi một vòng, gõ vào từng cây cột, kể giá từng cây. Đến bữa, khách vừa cầm đũa, chủ nhà lại chỉ lên xà: "Cây xà này nhà mình mua của làng bên, ba tháng mới chở về được."
Khách chờ mãi không thấy chủ nhà mời ăn, đành nói: "Nhà đẹp thế này, bác cho mình nhìn thêm một lúc nữa cũng no." Chủ nhà mừng quá, tưởng được khen thật, dẫn khách đi thêm một vòng nữa.
Hai mẩu viết mới: khoe của thời nay
Hai mẩu này là truyện mới viết theo khuôn khoe của, đặt vào bối cảnh hôm nay để thấy thói khoe không thay đổi, chỉ thay món đồ.
4. Hỏi giờ để khoe đồng hồ
Anh Bình mới mua đồng hồ, cứ năm phút lại hỏi người bên cạnh: "Mấy giờ rồi nhỉ?" để rồi tự trả lời luôn bằng cách giơ cổ tay lên. Đến lần thứ mười, ông cụ ngồi cạnh trên xe khách bảo: "Cháu ơi, cháu xem giờ đi, rồi bảo luôn cho ông bao giờ đến bến, chứ ông hỏi cháu thì cháu cứ hỏi lại ông."
5. Chiếc xe mới và con đường làng
Anh Tâm đi làm xa về, mua chiếc xe máy mới, chạy quanh làng ba vòng. Vòng thứ tư, bà cụ đầu ngõ vẫy lại: "Anh ơi, anh chạy chậm thôi, bà đếm được rồi, xe mới, màu đỏ, bốn vòng. Giờ anh chở bà ra chợ một chuyến cho xe nó có ích."
Hai truyện kể lại nữa: khoe mâm cỗ và khoe đôi hoa tai
Hai truyện dưới đây kể lại theo mô típ khoe khoang quen thuộc, một ở mâm cỗ, một ở đầu ngõ. Cả hai đều kết bằng một người lớn tuổi điềm đạm, rất hay gặp trong tiếu lâm.
6. Mâm cỗ đếm từng món
Nhà kia làm giỗ, mâm cỗ đầy ắp. Chủ nhà đứng cạnh mâm, khách gắp món nào thì kể món ấy: "Con gà này nuôi ba tháng, gạo nếp này mua tận chợ huyện, giò này gói bằng lá chuối nhà trồng." Khách gắp miếng nào cũng phải nghe xong lai lịch mới được bỏ vào miệng.
Đến lượt ông cụ đầu bàn, cụ gắp một cọng rau muống, rồi ngẩng lên chờ. Chủ nhà lúng túng: "Dạ, rau này... rau ngoài ao." Ông cụ gật đầu: "Ừ, thế thì ăn được ngay, khỏi phải đợi." Cả mâm cười, chủ nhà cũng phải cười theo, từ đấy để khách ăn yên.
7. Hỏi trời nắng để khoe đôi hoa tai
Có người mới sắm đôi hoa tai, đi đâu cũng muốn ai đó nhìn thấy. Ra đầu ngõ gặp hàng xóm, chị nghiêng đầu sang trái, vén tóc lên, hỏi: "Hôm nay trời nắng nhỉ?" rồi lại nghiêng sang phải, vén tóc bên kia: "Mà gió cũng mát nhỉ?"
Bà hàng xóm nhìn một lúc rồi bảo: "Ừ, nắng mà mát. Mà sao cháu phải nghiêng đầu hai bên mới biết được thế? Bà đứng thẳng cũng thấy." Chị đỏ mặt, nhưng bà hàng xóm cười thêm: "Thôi, đẹp đấy, bà thấy rồi, đứng thẳng lên kẻo mỏi cổ."
Hai truyện này cho thấy một điểm thú vị của truyện khoe của: người làm cho kẻ khoe tỉnh ra thường không cãi, không mắng, mà chỉ nói một câu thật bình thường. Chính sự bình thường ấy làm lộ ra cái lố.
Khoe của khác khoác lác và khoe tài thế nào
Ba kiểu truyện này hay bị nhập làm một, nhưng cơ chế gây cười khác nhau. Khoe của: món đồ có thật, cái sai là cách phô bày lộ liễu không đúng lúc, không đúng chỗ. Người nghe cười vì sự lố. Khoác lác: điều được nói ra không có thật hoặc phóng đại quá mức. Người nghe cười khi kẻ khoác lác bị bắt bẻ, phải tự rút lời. Khoe tài: nhân vật tự cho mình giỏi, rồi chính cái "tài" ấy làm hỏng việc.
Phân biệt như vậy giúp bạn kể đúng nhấn. Truyện Lợn cưới áo mới phải nhấn vào chữ thừa và động tác giơ áo. Truyện khoác lác như con rắn vuông phải nhấn vào lúc kẻ nói dối bị hỏi vặn. Kể lẫn lộn hai cơ chế thì câu chốt dễ hụt.
Về ý nghĩa, truyện khoe của cười một thói rất người: muốn được người khác công nhận. Ai cũng có lúc muốn khoe, và truyện không bảo ta đừng vui khi có đồ mới. Truyện chỉ cho thấy khi niềm vui ấy biến thành sự phô trương, thì chính người khoe thành trò cười, còn món đồ thì chẳng ai nhớ.
Kể truyện khoe của cho học sinh sao cho nhớ
Cho các em đóng vai. Truyện Lợn cưới áo mới chỉ có hai nhân vật và hai câu thoại, rất hợp để hai em lên đóng. Em đóng anh áo mới phải giơ áo thật chậm; em đóng anh tìm lợn phải thở hổn hển. Cả lớp sẽ nhớ truyện lâu hơn đọc mười lần.
Hỏi các em tìm chữ thừa. Sau khi kể, hỏi: câu hỏi của anh tìm lợn thừa chữ nào, câu trả lời của anh áo mới thừa chữ nào? Các em tự tìm ra "cưới" và "từ lúc mình mặc cái áo mới này", tức là tự hiểu cơ chế tiếng cười.
Nối sang đời sống nhẹ nhàng. Có thể hỏi các em đã từng gặp ai khoe đồ mới kiểu này chưa, nhưng dặn không nêu tên bạn trong lớp. Mục đích là nhận ra thói khoe, không phải chỉ trích ai.
Kể truyện thời nay sau truyện xưa. Kể truyện Lợn cưới áo mới trước, rồi kể mẩu hỏi giờ để khoe đồng hồ. Các em sẽ thấy người xưa và người nay giống nhau đến buồn cười.
Câu hỏi thường gặp
Truyện Lợn cưới áo mới có trong sách giáo khoa lớp mấy?
Truyện từng nằm trong chương trình Ngữ văn lớp 6 ở phần truyện cười dân gian, cùng với truyện Treo biển. Chương trình và bộ sách có thể thay đổi theo từng giai đoạn, nên nếu cần cho bài học cụ thể, bạn nên kiểm tra sách đang dùng ở trường.
Ý nghĩa chính của truyện Lợn cưới áo mới là gì?
Truyện chế giễu thói khoe của, một thói xấu khá phổ biến. Qua hai câu thoại thừa chữ, truyện cho thấy người thích khoe sẵn sàng làm lố, nói lạc đề, kể cả khi người khác đang có chuyện gấp. Người nghe cười và tự nhắc mình đừng như vậy.
Vì sao anh tìm lợn cũng bị coi là khoe của?
Vì câu hỏi tìm lợn chỉ cần nói "con lợn", nhưng anh chêm chữ "lợn cưới" để mọi người biết nhà mình sắp làm cỗ cưới. Đó là cách khoe kín đáo hơn anh áo mới một chút, nhưng vẫn lộ ra cùng một thói.
Khoe của và khoác lác khác nhau thế nào trong truyện cười?
Người khoe của có thật món đồ, chỉ là phô bày lố bịch. Người khoác lác nói những điều không có thật hoặc phóng đại, và thường bị bắt bẻ đến phải rút lời. Hai kiểu truyện gây cười theo hai cơ chế khác nhau nên kể cũng nhấn khác nhau.
Có thể kể truyện khoe của ở tiệc tân gia không?
Nên cẩn thận. Tiệc tân gia là dịp chủ nhà vui với nhà mới, kể truyện khoe nhà dễ bị hiểu là ám chỉ. Nếu muốn kể, chọn truyện Lợn cưới áo mới hoặc khoe nhẫn, và tự trào về mình thay vì nhìn về chủ nhà.