Một truyện cười ngắn chừng một phút, kết bằng một câu hỏi, là cách khởi động tiết học nhẹ nhàng mà nhiều giáo viên tìm kiếm. Truyện làm lớp cười, câu hỏi kéo lớp vào bài; cả hai cộng lại giúp học trò chuyển từ giờ ra chơi sang giờ học nhanh hơn một lời nhắc trật tự.
Bài này gồm mười hai truyện rất ngắn tự viết, nhân vật phần lớn là đồ vật và con vật để không học trò nào thấy mình bị nhắc tới. Truyện chia theo năm chủ đề hay gặp trong lớp học: chuẩn bị và đúng giờ, sai lầm và đặt câu hỏi, học thuộc và hiểu bài, làm việc nhóm, tập trung. Sau mỗi truyện có một câu hỏi gợi mở để giáo viên dùng ngay, và cuối bài là cách dùng một truyện khởi động trong ba bước.
Chuẩn bị và đúng giờ
Hai truyện dùng cho đầu năm học hoặc khi lớp hay đến muộn, quên đồ dùng.
1. Ốc sên chưa bao giờ đi muộn
Trong lớp học của rừng, ốc sên chưa từng đi muộn buổi nào, dù bò chậm nhất lớp. Thỏ thì nhà gần, chạy nhanh nhất, nhưng tuần nào cũng muộn ít nhất hai lần.
Cô cú hỏi ốc sên bí quyết. Ốc sên đáp: – Dạ, con xuất phát từ chiều hôm qua ạ.
Câu hỏi cho lớp: Ốc sên chậm mà không muộn, thỏ nhanh mà vẫn muộn. Theo các em, đúng giờ phụ thuộc vào tốc độ hay vào điều gì khác?
2. Chiếc cặp biết nói
Một sáng, chiếc cặp của Tí lên tiếng: – Này, tối qua cậu xếp tớ lúc mấy giờ?
– Tớ chưa xếp, sáng nay tớ vơ vội.
– Thảo nào. Trong bụng tớ bây giờ có vở toán thứ hai, sách văn thứ năm, và một chiếc tất. Hôm nay là thứ ba.
Câu hỏi cho lớp: Nếu chiếc cặp của mỗi em biết nói, sáng nay nó sẽ phàn nàn điều gì? Mỗi em có mẹo nào để xếp cặp nhanh mà không sót?
Sai lầm và đặt câu hỏi
Ba truyện dùng khi lớp ngại phát biểu, sợ sai hoặc không dám hỏi.
3. Bút chì và cục tẩy
Bút chì hỏi cục tẩy: – Cậu không chán à, ngày nào cũng phải xoá lỗi của tớ?
Cục tẩy cười: – Không chán. Mỗi lần xoá, tớ mòn đi một chút, còn cậu viết đúng hơn một chút. Đến lúc tớ hết, chắc cậu cũng chẳng cần tớ nữa.
Câu hỏi cho lớp: Trong một ngày học, em dùng "cục tẩy" vào việc gì? Vì sao người viết giỏi vẫn cần cục tẩy?
4. Câu hỏi của mười người
Cuối giờ, Lan rụt rè đến bàn cô hỏi nhỏ một câu về bài vừa học, vì sợ hỏi trước lớp các bạn cười. Cô trả lời xong rồi bảo:
– Cảm ơn em. Lúc giảng, cô thấy ít nhất mười bạn nhíu mày đúng ở chỗ em vừa hỏi. Em vừa hỏi giùm mười người.
Tiết sau, cô giảng lại phần đó cho cả lớp, nói là "theo đề nghị của mười một bạn".
Câu hỏi cho lớp: Có bao giờ em không hiểu nhưng không dám hỏi không? Lớp mình có thể làm gì để hỏi không còn là chuyện ngại?
5. Con chim thử bay
Chú chim non đứng trên cành, nhìn xuống đất, run run. Mẹ hỏi: – Sao con chưa bay?
– Con sợ bay sai.
– Bay thì không có sai, chỉ có bay thấp và bay cao. Lần đầu bay thấp là đúng rồi.
Chim non nhảy xuống, vỗ cánh loạn xạ, đáp xuống bụi cỏ. Nó ngẩng lên, hớn hở: – Mẹ ơi, con bay thấp đúng rồi!
Câu hỏi cho lớp: Một việc em từng làm "thấp" lần đầu rồi giỏi dần lên là việc gì?
Học thuộc và hiểu bài
Hai truyện dùng trước một bài cần hiểu bản chất, hoặc khi lớp có thói quen học vẹt.
6. Con vẹt thuộc bài
Nhà nọ nuôi một con vẹt rất giỏi. Chủ dạy nó câu "hai cộng hai bằng bốn", vẹt nói đi nói lại không sai một chữ, khách đến chơi ai cũng khen.
Một hôm cậu bé con chủ nhà hỏi thử: – Vẹt ơi, hai cộng ba bằng mấy?
Vẹt nghiêng đầu suy nghĩ, rồi dõng dạc: – Bằng bốn!
Câu hỏi cho lớp: Thuộc và hiểu khác nhau ở đâu? Làm sao em biết mình đã hiểu một bài chứ không chỉ thuộc?
7. Kiến đếm chân
Chú kiến đếm chân mình: một, hai, ba, bốn, năm, sáu. Đếm lại: một, hai, ba, bốn, năm, sáu. Đếm lần thứ ba vẫn sáu.
Châu chấu nhảy qua, cười: – Đếm gì mà đếm mãi thế?
– Tớ kiểm tra lại. Hôm qua tớ đếm vội, ra bảy, sợ hết cả hồn.
Câu hỏi cho lớp: Sau khi làm xong bài, em có kiểm tra lại không? Em hay sai ở chỗ nào nhất khi làm vội?
Làm việc nhóm
Ba truyện dùng trước một hoạt động nhóm hoặc khi nhóm hay tranh cãi, đùn đẩy.
8. Bốn cái chân bàn
Bốn cái chân bàn cãi nhau xem ai quan trọng nhất. Chân thứ nhất bảo mình đứng gần cửa sổ, chân thứ hai bảo mình đỡ góc có lọ hoa, chân thứ ba bảo mình mới được sơn lại.
Chân thứ tư không nói gì, chỉ hơi nhấc lên một chút. Cái bàn nghiêng ngay, lọ hoa trượt về một phía. Ba chân kia vội vàng: – Thôi thôi, cậu đứng yên giùm!
Câu hỏi cho lớp: Trong nhóm của em, ai là "chân thứ tư"? Chuyện gì xảy ra khi một bạn trong nhóm không làm phần việc của mình?
9. Đàn kiến khiêng hạt gạo
Mười con kiến khiêng một hạt gạo về tổ. Năm con kéo về hướng đông, năm con kéo về hướng tây. Hạt gạo đứng yên giữa đường suốt buổi sáng.
Kiến già đi ngang qua, chỉ hỏi một câu: – Tổ mình ở hướng nào?
Cả mười con dừng lại, nhìn nhau, rồi cùng chỉ về hướng bắc.
Câu hỏi cho lớp: Trước khi chia việc, nhóm em cần thống nhất điều gì đầu tiên?
10. Bài thuyết trình của ai
Nhóm bốn bạn làm bài thuyết trình. Bạn thứ nhất nghĩ bạn thứ hai làm phần mở đầu, bạn thứ hai nghĩ bạn thứ ba làm, bạn thứ ba nghĩ bạn thứ tư làm, bạn thứ tư nghĩ bạn thứ nhất làm.
Đến buổi thuyết trình, bốn bạn đứng trước lớp, nhìn nhau. Bạn thứ nhất mở lời: – Thưa cô, nhóm em xin trình bày phần... kết luận ạ.
Câu hỏi cho lớp: Làm sao để mỗi người trong nhóm biết chắc phần việc của mình? Nhóm em sẽ ghi lại việc phân công ở đâu?
Tập trung
Hai truyện cuối dùng khi lớp xao nhãng, hay trước một bài cần chú ý cao.
11. Con mèo đuổi hai con chuột
Con mèo thấy hai con chuột chạy ra từ hai góc bếp. Nó đuổi con bên trái được ba bước thì nhớ ra con bên phải, quay lại đuổi con bên phải được ba bước thì tiếc con bên trái.
Năm phút sau, mèo ngồi giữa bếp thở dốc. Hai con chuột đã về tổ, đang kể chuyện cho nhau nghe.
Câu hỏi cho lớp: Khi vừa làm bài vừa nghĩ đến việc khác, em giống con mèo ở điểm nào? Em sẽ "đuổi một con chuột" nào trong tiết học hôm nay?
12. Chiếc đồng hồ cát
Chiếc đồng hồ cát trên bàn cô giáo than: – Mỗi lần các bạn nhìn tớ, các bạn lại thở dài, như thể tớ chảy chậm.
Cây bút bên cạnh an ủi: – Không phải cậu chậm. Lúc các bạn mải làm bài thì chẳng ai nhìn cậu cả. Họ chỉ nhìn cậu khi chưa bắt đầu làm.
Câu hỏi cho lớp: Vì sao lúc mải làm việc thời gian trôi nhanh, còn lúc chờ đợi thì trôi chậm?
Dùng một truyện khởi động trong ba bước
Một truyện khởi động hiệu quả không cần dài, nhưng cần có trình tự. Ba bước dưới đây giúp truyện không biến thành mục giải trí tách rời bài học:
- Kể (khoảng một phút). Kể bằng giọng tự nhiên, dừng một nhịp trước câu kết. Không cần đọc nguyên văn; nhớ được nhân vật, tình huống và câu kết là đủ. Với truyện có lời thoại, có thể mời một học sinh đọc giúp vai nhân vật.
- Hỏi (khoảng hai phút). Đặt câu hỏi gợi mở, gọi hai ba em trả lời. Không có đáp án đúng sai tuyệt đối; mục đích là để học trò nói ra suy nghĩ của mình. Ghi vài ý lên bảng nếu cần.
- Nối (một câu). Chuyển sang bài học bằng một câu ngắn: "Hôm nay mình sẽ học một bài mà nếu học như con vẹt thì không làm được bài tập, nên mình cùng tìm hiểu vì sao…" Câu nối là phần quan trọng nhất, biến tiếng cười thành động lực vào bài.
Toàn bộ không nên quá năm phút. Nếu lớp hào hứng muốn bàn tiếp, có thể hẹn quay lại câu hỏi ở cuối tiết, vừa giữ được thời gian, vừa cho lớp một điều để chờ.
Mấy điều nên tránh khi kể truyện khởi động
Tránh truyện nhắm vào một học sinh. Nhân vật là đồ vật, con vật hay bạn giả định giúp không ai bị gắn với truyện. Kể truyện "chiếc cặp biết nói" ngay sau khi một em quên sách là biến truyện thành lời trách.
Tránh giảng đạo lý thay cho câu hỏi. Kể xong rồi chốt luôn "các em phải đúng giờ như ốc sên" làm mất phần hay nhất là để học trò tự nghĩ ra.
Tránh kể mỗi tiết một truyện. Một tuần vài lần là đủ; truyện xuất hiện quá dày thì học trò chờ truyện hơn chờ bài, và tiếng cười cũng nhạt dần.
Tránh truyện đã quá quen. Truyện học trò đã đọc trên mạng hay sách tham khảo thì câu kết không còn bất ngờ. Tự đổi nhân vật, đổi tình huống để giữ được cái mới.
Tránh ép cả lớp phải cười. Có hôm truyện không ai cười, và điều đó bình thường. Cứ chuyển sang câu hỏi như dự định; câu hỏi vẫn làm tròn việc của nó là kéo lớp vào bài, còn truyện thì để dành cho lớp khác.
Câu hỏi thường gặp
Truyện cười khởi động phù hợp với cấp học nào?
Các truyện đồ vật, con vật ở đây hợp nhất với tiểu học và cấp hai. Với cấp ba, có thể dùng cùng truyện nhưng đặt câu hỏi sâu hơn, ví dụ truyện con vẹt dẫn sang bàn về khác biệt giữa ghi nhớ và vận dụng, hoặc truyện đồng hồ cát dẫn sang cảm nhận thời gian trong tâm lý học.
Khởi động bằng truyện cười có làm mất thời gian của tiết học không?
Nếu giữ trong khoảng năm phút và có câu nối vào bài, truyện thường giúp tiết kiệm thời gian, vì lớp tập trung nhanh hơn so với phải nhắc trật tự nhiều lần. Truyện chỉ làm mất thời gian khi kể dài, kể nhiều truyện liền hoặc không gắn với bài học.
Giáo viên không có khiếu kể chuyện có dùng được cách này không?
Được. Truyện ở đây rất ngắn, chỉ cần nhớ tình huống và câu kết. Có thể mời học sinh đọc vai nhân vật hoặc chiếu một câu hỏi lên bảng sau khi kể. Học trò thường cười vì nội dung chứ không cần người kể diễn hay; giọng tự nhiên, chân thành là đủ.
Có thể cho học sinh tự kể truyện khởi động không?
Rất nên. Sau vài tuần, giao cho mỗi tổ chuẩn bị một truyện ngắn kèm câu hỏi cho lớp, kể vào đầu tiết sinh hoạt. Học trò vừa luyện nói trước lớp, vừa phải nghĩ xem truyện của mình gửi gắm điều gì. Giáo viên chỉ cần duyệt trước để tránh truyện trêu chọc bạn.
Truyện khởi động có cần câu hỏi đúng sai không?
Không nhất thiết. Câu hỏi gợi mở để học trò chia sẻ suy nghĩ và trải nghiệm thường hiệu quả hơn câu hỏi có một đáp án. Điều quan trọng là câu hỏi nối được với bài học hoặc với nề nếp lớp mà giáo viên muốn hướng tới trong tiết đó.
Làm sao để truyện khởi động không thành bài giảng đạo đức?
Để học trò tự rút ra ý nghĩa qua câu hỏi thay vì giáo viên chốt luôn. Tránh câu kết kiểu "các em phải…". Nếu học trò trả lời lệch hướng nhưng có lý, hãy ghi nhận. Truyện hay nhất khi lớp vừa cười vừa tự nhận ra điều gì đó.