Người Việt chơi chữ không chỉ bằng lời nói mà cả bằng mâm cơm: chọn món, bày quả, đặt tên món sao cho tên gọi gợi ra một điều mong muốn hoặc một tiếng cười. Mâm ngũ quả của nhiều gia đình miền Nam với mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài đọc liền thành "cầu vừa đủ xài"; bát canh khổ qua ngày đầu năm là mong "khổ qua đi". Đó là chơi chữ gần âm và đồng âm được đặt lên bàn ăn.
Bài này gom lại những lối chơi chữ ẩm thực quen thuộc, giải thích từng trường hợp dựa trên đồng âm hay gần âm, rồi gợi ý cách tự đặt tên món cho bữa cơm nhà, thực đơn tiệc cưới, tiệc công ty, và vài nguyên tắc khi đặt tên quán. Các tên tự đặt trong bài đều là ví dụ minh hoạ, không phải tên quán hay sản phẩm có thật.
Mâm ngũ quả ngày Tết: chơi chữ bằng trái cây
Mâm ngũ quả là nơi chơi chữ ẩm thực rõ nhất, vì mỗi loại quả được chọn không chỉ để đẹp mà còn để "đọc" ra một lời chúc.
1. Cầu vừa đủ xài
Mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài: bốn loại quả xếp cạnh nhau, đọc lướt thành “cầu vừa đủ xài”.
Vì sao vui: Đây là lối chơi chữ gần âm nổi tiếng của nhiều gia đình miền Nam: “dừa” gần âm với “vừa”, “xoài” gần âm với “xài”. Điều mong muốn cũng rất giản dị và dễ thương: không cầu giàu sang, chỉ mong năm mới đủ dùng. Nhiều nhà thêm quả sung để mong “sung túc”, thêm trái thơm (dứa) cho mâm thơm tho, mỗi nhà một kiểu.
2. Những quả hay được giải thích theo âm
Theo một cách giải thích phổ biến, có gia đình miền Nam ít bày chuối trên mâm ngũ quả vì “chuối” nghe gần với “chúi”, như ngã chúi về phía trước.
Ở miền Bắc, mâm ngũ quả thường có nải chuối xanh ôm lấy các quả khác, như bàn tay che chở; người ta giải thích theo hình dáng chứ không theo âm.
Vì sao vui: Hai cách giải thích khác nhau cho cùng một loại quả cho thấy chơi chữ ẩm thực là chuyện của từng vùng, từng nhà, không có đúng sai. Khi kể với bạn bè vùng khác, nên kể như một nét thú vị, không cho rằng cách của vùng mình mới là chuẩn.
Món ăn mang lời chúc: canh khổ qua, xôi đậu, chè đỗ
3. Canh khổ qua ngày đầu năm
Nhiều gia đình miền Nam nấu canh khổ qua (mướp đắng) nhồi thịt vào dịp Tết, nói vui rằng ăn xong thì cái khổ năm cũ “qua” đi.
Vì sao vui: Chữ “qua” trong “khổ qua” vốn là một phần tên quả (gốc Hán Việt, nghĩa là quả dưa), nhưng người ta tách ra, đọc theo nghĩa thuần Việt là đi qua. Đây là kiểu chơi chữ tách ghép tiếng, biến một món canh vị đắng thành lời chúc ngọt ngào.
4. Xôi đậu, chè đỗ mùa thi
Trước kỳ thi, không ít gia đình nấu xôi đậu hoặc chè đỗ cho con, nói vui là ăn để “đậu”, để “đỗ”.
Ngược lại, nhiều học trò ngày trước tránh ăn trứng trước hôm thi vì sợ quả trứng tròn như điểm không.
Vì sao vui: “Đậu” và “đỗ” đều vừa là hạt, vừa là thi đỗ — đồng âm trọn vẹn ở cả hai miền: miền Nam nói đậu, miền Bắc nói đỗ. Còn chuyện quả trứng là liên tưởng hình dáng. Cả hai đều là niềm vui nhỏ của mùa thi, không ai thật sự tin món ăn quyết định kết quả, quan trọng là con thấy cả nhà đang cổ vũ mình.
5. Chè ngọt cho năm mới
Có nhà nấu chè, mời khách ăn bát chè đầu năm với lời chúc “cả năm ngọt ngào”.
Vì sao vui: Đây không hẳn là chơi chữ mà là liên tưởng vị: vị ngọt của chè thành mong ước cho một năm êm ấm. Kể kèm với các món trên, người nghe sẽ thấy ẩm thực Việt có cả một kho “món ăn biết nói”.
Tự đặt tên món vui cho bữa cơm nhà
Đặt tên món trong nhà không cần đúng chuẩn gì, chỉ cần cả nhà cùng hiểu và cùng cười. Vài ví dụ tự đặt để bạn lấy ý:
6. Rau muống xào “muốn nữa”
Đĩa rau muống xào tỏi được bé Tí đặt tên là “muốn nữa”, vì ăn hết là phải xin thêm.
Vì sao vui: Gần âm muống – muốn, cùng loại với ví dụ ở bài chơi chữ là gì. Tên món này dễ làm trẻ chịu ăn rau hơn, vì ăn rau thành một trò chơi chữ.
7. Cá kho “kho báu”
Nồi cá kho tộ được bố gọi là “kho báu”, ai tìm được miếng nhiều thịt nhất là thắng.
Vì sao vui: Chữ “kho” trong cá kho là cách nấu, chữ “kho” trong kho báu là nơi cất giữ của quý. Đồng âm khác nghĩa, ghép lại thành tên món nghe sang trọng một cách buồn cười.
8. Canh bí “hết bí”
Tối trước hôm kiểm tra, mẹ nấu canh bí đỏ và gọi đó là món “hết bí”.
Vì sao vui: Quả bí và trạng thái bí ý tưởng. Tên món này hợp cho những tối con làm bài khó, giúp không khí nhẹ đi.
9. Gà luộc “gà gật”
Món gà luộc bữa tối muộn, cả nhà buồn ngủ, ông nội đặt tên là “gà gật”.
Vì sao vui: “Gà gật” là ngủ gà ngủ gật, chẳng dính gì tới con gà. Tên món vô lý mà dễ thương, kiểu đặt tên cả nhà nhớ mãi.
10. Nem rán “rán sức”
Đĩa nem rán bà làm cho cả nhà trước hôm chuyển nhà được gọi là “rán sức”, ăn xong cùng ráng sức khuân đồ.
Vì sao vui: Gần âm “rán” và “ráng” (cố gắng). Cách đặt tên này hợp với những bữa ăn trước một ngày bận rộn.
Đặt tên món cho thực đơn tiệc cưới, tiệc công ty
Thực đơn tiệc có tên món chơi chữ khiến khách đọc và bàn tán ngay khi ngồi xuống. Vài gợi ý cách làm, kèm ví dụ tự đặt:
- Ghi tên vui kèm tên thật. Ví dụ “Lẩu thập cẩm — Bên nhau lâu dài” (gần âm lẩu – lâu). Khách cần biết mình đang ăn gì, nhất là người dị ứng hải sản hay ăn chay.
- Chơi chữ theo chủ đề buổi tiệc. Tiệc cưới chọn chữ về gắn bó, bền lâu; tiệc tất niên chọn chữ về hoàn thành, nghỉ ngơi; tiệc mừng thăng chức chọn chữ về đi lên.
- Mỗi thực đơn vài món chơi chữ là đủ. Mười món đều có tên vui thì khách đọc mệt, mất hiệu quả. Hai ba món nổi bật, còn lại để tên thường.
- Tránh tên gợi ý nghĩa xấu khi nói lái hay đọc theo giọng vùng khác. Đọc to các tên cho vài người ở vùng khác nghe trước khi in.
- Không đặt tên món theo tên người trong tiệc nếu chưa hỏi, kể cả cô dâu chú rể hay sếp, vì không phải ai cũng thích tên mình xuất hiện trên đĩa thức ăn.
Thực đơn có tên món vui cũng là món quà kỷ niệm: nhiều khách giữ lại tấm thực đơn hay chụp ảnh gửi bạn bè, nên đầu tư một chút cho chữ nghĩa thường được đền đáp xứng đáng.
Vì sao người Việt thích chơi chữ trong chuyện ăn uống
Bữa ăn là nơi gia đình Việt gặp nhau đông đủ nhất, nên cũng là nơi lời chúc, lời trêu, lời dặn dò được nói ra nhiều nhất. Gắn lời chúc vào món ăn giúp lời chúc có hình hài: bát canh khổ qua, đĩa xôi đậu, mâm quả "cầu vừa đủ xài" là lời chúc ai cũng nhìn thấy, ăn được, và nhớ được từ năm này sang năm khác.
Thứ hai, tiếng Việt có rất nhiều tên rau, quả, món ăn trùng hoặc gần âm với những từ chỉ điều mong muốn: đậu, đỗ, sung, dừa, xoài, bí, kho. Nguồn chữ dồi dào ấy khiến việc chơi chữ ẩm thực đến rất tự nhiên, không cần ai dạy. Trẻ con nghe người lớn nói vài lần là tự đặt ra những tên mới.
Thứ ba, chơi chữ trong bữa ăn là cách nói những điều khó nói thẳng. Thay vì dặn con "thi tốt nhé" khiến con thêm áp lực, mẹ nấu chè đỗ và cười. Thay vì than năm cũ vất vả, cả nhà ăn bát canh khổ qua. Lời chơi chữ biến nỗi lo thành tiếng cười nhẹ nhàng, và đó có lẽ là lý do lối chơi này còn sống mãi trong mâm cơm người Việt.
Đặt tên quán chơi chữ: vài nguyên tắc nên biết
Tên quán chơi chữ dễ được nhớ và dễ được nhắc tới. Một quán cà phê nhỏ đặt tên là "Cà Kê" (chữ "cà" của cà phê và "cà kê" là ngồi nói chuyện dông dài) đã nói luôn quán dành cho ai: những người muốn ngồi lâu trò chuyện. Một quán chè đặt tên "Chè Chén" chơi với cụm "chè chén" nghĩa là ăn uống vui vẻ. Đây chỉ là ví dụ minh hoạ, không phải gợi ý một quán có thật.
Trước khi chọn tên, nên kiểm ba việc. Thứ nhất, đọc tên theo nhiều giọng vùng miền và thử nói lái xem có ra nghĩa xấu không. Thứ hai, tìm hiểu xem tên đã có ai dùng hoặc đăng ký nhãn hiệu chưa, theo quy định hiện hành về nhãn hiệu, để tránh rắc rối về sau. Thứ ba, hỏi vài người lạ xem nghe tên có hiểu quán bán gì không; tên quá khéo mà khách không đoán được quán bán gì thì vẫn là tên khó.
Cuối cùng, tên quán nên tôn trọng người khác: không chơi chữ bằng tên người nổi tiếng, không chơi chữ chê vùng miền hay nghề nghiệp, không dùng lớp nghĩa thô dù để gây chú ý. Những tên như vậy có thể nổi lên nhanh nhưng làm nhiều khách gia đình ngại ghé vào.
Câu hỏi thường gặp
"Cầu vừa đủ xài" có phải là của mọi gia đình miền Nam không?
Không phải gia đình nào cũng bày đúng như vậy. Đây là một cách bày phổ biến và được nhắc nhiều, nhưng mỗi nhà có thể thêm, bớt loại quả theo ý thích, theo mùa và theo điều kiện. Có nhà thêm sung, thơm, thanh long; có nhà bày theo màu sắc. Không có quy định cứng nào.
Vì sao gọi là khổ qua mà miền Bắc lại gọi là mướp đắng?
Khổ qua là tên gốc Hán Việt, trong đó khổ nghĩa là đắng, qua nghĩa là quả thuộc họ dưa. Miền Bắc quen gọi bằng tên thuần Việt là mướp đắng. Lối chơi chữ khổ qua đi chỉ có ở tên khổ qua, vì thế món canh mang lời chúc này phổ biến hơn ở miền Nam.
Đặt tên món vui cho trẻ có giúp trẻ ăn ngon hơn không?
Nhiều cha mẹ thấy trẻ hào hứng hơn với món có tên vui, vì bữa ăn có thêm yếu tố trò chơi. Tuy nhiên đây chỉ là một mẹo nhỏ, không thay cho việc nấu món hợp khẩu vị và tạo không khí bữa ăn thoải mái. Nên để trẻ cùng đặt tên, trẻ sẽ thích món mình đặt tên hơn.
Có nên in tên món chơi chữ trên thực đơn nhà hàng không?
Có thể, miễn là luôn ghi kèm tên món thật và thành phần chính để khách gọi đúng món, nhất là khách dị ứng hoặc ăn kiêng. Tên chơi chữ nên ngắn, dễ đọc, không gây hiểu nhầm về món ăn. Một vài món có tên đặc biệt thường hiệu quả hơn đặt tên vui cho toàn bộ thực đơn.
Ăn xôi đậu trước khi thi có giúp thi đậu không?
Không có món ăn nào quyết định kết quả thi. Xôi đậu, chè đỗ là cách gia đình bày tỏ sự cổ vũ bằng một lối chơi chữ vui. Điều giúp con thi tốt là ngủ đủ, ăn uống bình thường, ôn tập đều và tâm lý thoải mái. Món ăn mang lời chúc chỉ góp phần làm con thấy được yêu thương.