Câu đố mẹo về con vật là loại đố mở đầu bằng "con gì…" nhưng đáp án nhiều khi lại là một đồ vật, một món ăn hay chính con người. Tiếng Việt dùng chữ "con" cho cả con dao, con tem, con đường, nên người nghe dễ bị dẫn đi tìm động vật trong khi đáp án nằm ở chỗ khác. Câu đố nổi tiếng "con chuột nào đi bằng hai chân" là ví dụ tiêu biểu.
Bài gồm mười bốn câu tự soạn: nhóm "con" mà không phải con vật, nhóm con vật thật nhưng câu hỏi gài bẫy, và hai câu đố cổ được kể lại. Mỗi câu kèm gợi ý; đáp án gom ở cuối, có giải thích vì sao đúng để người đố không bị cãi.
Nhóm 1: Chuột đi hai chân và những "con" không phải con vật
Bảy câu này đều dùng chữ "con", nhưng chỉ vài đáp án là động vật thật. Ai đoán nhanh thường sập bẫy đầu tiên.
Câu 1
Con chuột nào đi bằng hai chân?
Gợi ý: Nó sống ở Úc, nhảy rất xa, mang con trong túi trước bụng.
Câu 2
Con chuột nào không có chân mà ngày nào cũng chạy khắp nơi?
Gợi ý: Nằm cạnh bàn phím.
Câu 3
Con gì có mũi, có lưỡi mà không có miệng?
Gợi ý: Nằm trong bếp, cầm phải cẩn thận.
Câu 4
Con gì không có chân mà đi khắp thế giới, chỉ cần ngồi yên ở góc phong bì?
Gợi ý: Người ta dán nó lên thư.
Câu 5
Con ốc nào không sống dưới nước, cũng không bò chậm?
Gợi ý: Dùng tua vít mới vặn được nó.
Câu 6
Con bò nào không có sừng, không ăn cỏ, mà người ta cuộn lại để ăn?
Gợi ý: Món ăn vặt có bánh tráng, lạp xưởng, trứng, rau thơm.
Câu 7
Con gì không có cánh mà bay cao, phải có dây mới bay được, đứt dây là rơi?
Gợi ý: Trẻ con thả nó trên đê lúc chiều gió.
Nhóm 2: Con vật thật, câu hỏi gài bẫy
Năm câu này đúng là hỏi về con vật, nhưng bẫy nằm ở cách đặt câu.
Câu 8
Con gì càng to càng nhỏ?
Gợi ý: Đọc chữ "càng" theo nghĩa khác.
Câu 9
Con gì nhảy cao hơn cái cột điện?
Gợi ý: Thử hỏi cột điện nhảy được bao cao.
Câu 10
Một con gà trống đẻ một quả trứng trên nóc nhà. Quả trứng lăn về phía nào?
Gợi ý: Ai đẻ trứng?
Câu 11
Một đàn vịt đi qua bờ ruộng: một con đi trước hai con, một con đi sau hai con, một con đi giữa hai con. Đàn vịt có mấy con?
Gợi ý: Thử xếp chúng thành một hàng dọc.
Câu 12
Ba con mèo bắt ba con chuột hết ba phút. Một trăm con mèo bắt một trăm con chuột hết bao lâu?
Gợi ý: Mỗi con mèo bắt một con chuột mất bao lâu?
Nhóm 3: Câu đố cổ về con vật và con người
Hai câu cuối có lịch sử lâu đời, được kể lại theo lời mới để đố người lớn. Một câu đến từ thần thoại Hy Lạp, đã đi qua hàng nghìn năm và nhiều thứ tiếng; một câu gắn với những chuyến tàu hơi nước mà ông bà, cha mẹ nhiều nhà từng đi. Cả hai đều mô tả bằng hình ảnh con vật, nhưng đáp án lại không phải con vật nào. Nên đố chậm, đọc từng vế một, để người nghe kịp hình dung.
Câu 13
Con gì buổi sáng đi bốn chân, buổi trưa đi hai chân, buổi chiều đi ba chân?
Gợi ý: Sáng, trưa, chiều ở đây không phải ba buổi trong ngày.
Câu 14
Con gì ăn than, uống nước, kêu "tu tu", kéo cả một dãy nhà chạy đi?
Gợi ý: Ngày xưa chạy trên đường ray, phun khói trắng, mỗi lần sắp qua đường ngang lại kéo một hồi còi thật dài để người đi đường dừng lại chờ.
Đáp án và giải thích cả 14 câu
Phần đáp án để riêng, người đố nên đọc trước để giải thích tự tin khi có ai hỏi vặn.
Câu 1 – Con chuột túi (kangaroo). Chuột túi là tên tiếng Việt của kangaroo, loài di chuyển chủ yếu bằng hai chân sau, nhảy từng bước dài. Tên có chữ "chuột" nên người nghe nghĩ tới chuột nhắt, và rất ít ai nghĩ tới con vật to cao hơn người.
Câu 2 – Con chuột máy tính. Chuột máy tính được gọi vậy vì hình dáng và sợi dây giống cái đuôi. Nó "chạy" trên màn hình qua con trỏ, còn bản thân thì chỉ trượt trên mặt bàn.
Câu 3 – Con dao. Con dao có "mũi dao" là đầu nhọn và "lưỡi dao" là phần sắc. Hai bộ phận nghe như của con vật, cộng với chữ "con" đứng trước, làm câu đố nghe rất giống câu hỏi về động vật.
Câu 4 – Con tem. Tem thư nằm yên một góc phong bì nhưng theo lá thư đi qua nhiều nước. Câu đố tạo tiếng cười từ sự trái ngược giữa "ngồi yên" và "đi khắp nơi".
Câu 5 – Con ốc vít. Ốc vít có đường ren xoắn như vỏ ốc nên được gọi tên như vậy. Nó chẳng bò mà cũng chẳng bơi, chỉ nằm im trong tấm gỗ.
Câu 6 – Bò bía. Bò bía là món cuốn bánh tráng mỏng, phổ biến ở miền Nam. Tên không liên quan gì tới con bò, nên người nghe mất một lúc mới nghĩ ra.
Câu 7 – Con diều. Diều bay nhờ gió và sợi dây giữ góc nghiêng. Chi tiết "đứt dây là rơi" loại được chim, máy bay, chỉ còn diều.
Câu 8 – Con cua. "Càng" ở đây là cái càng của con cua. Cua càng to thì con cua có khi vẫn nhỏ, nên "càng to càng nhỏ" đọc lên tưởng vô lý mà vẫn đúng. Đây là câu đố mẹo kinh điển nhờ một chữ có hai nghĩa.
Câu 9 – Con nào biết nhảy cũng nhảy cao hơn cột điện, vì cột điện không nhảy được. Câu đố khiến người nghe so độ cao của cú nhảy với chiều cao của cột, trong khi đề hỏi ai "nhảy cao hơn". Cột điện đứng yên nên mọi con biết nhảy đều thắng.
Câu 10 – Không lăn về phía nào cả, vì gà trống không đẻ trứng. Người nghe tập trung vào độ dốc mái nhà, hướng gió, mà quên mất chi tiết đầu tiên. Đây là câu đố thử sự chú ý, rất hợp để đố trẻ học lớp một, lớp hai.
Câu 11 – Ba con. Ba con đi thành hàng dọc: con đầu đi trước hai con, con cuối đi sau hai con, con giữa đi giữa hai con. Ba câu mô tả cùng một hàng vịt, nhưng người nghe hay cộng dồn thành năm, sáu con.
Câu 12 – Vẫn ba phút. Ba con mèo cùng làm một lúc, mỗi con bắt một con chuột trong ba phút. Một trăm con mèo cùng bắt một trăm con chuột thì mỗi con vẫn mất ba phút. Nhiều người buột miệng "một trăm phút".
Câu 13 – Con người. Đây là câu đố cổ trong thần thoại Hy Lạp gắn với nhân sư (Sphinx). Lúc bé con người bò bốn chân, lớn lên đi hai chân, về già chống thêm cây gậy. Câu đố đẹp ở chỗ "sáng, trưa, chiều" là ẩn dụ cho cả một đời người.
Câu 14 – Đầu tàu hoả hơi nước. Đầu máy hơi nước đốt than để đun nước thành hơi, hơi đẩy pít-tông làm bánh xe quay. "Dãy nhà" là các toa tàu nối đuôi nhau. Câu đố này từng rất quen với thế hệ ông bà.
Chữ "con" trong tiếng Việt: kho câu đố sẵn có
Tiếng Việt dùng chữ "con" không chỉ cho động vật. Người ta nói con dao, con tem, con ốc vít, con diều, con đường, con số, con mắt. Đó là loại từ đi kèm với nhiều vật có hình dáng dài, chuyển động, hoặc được hình dung như có "sự sống". Vì vậy, một câu đố mở đầu bằng "con gì" đã tự mở ra hàng trăm khả năng ngoài thế giới động vật.
Người soạn câu đố tận dụng điều này bằng cách mô tả đồ vật qua các bộ phận nghe như của con vật: mũi, lưỡi, chân, đuôi. Người nghe ghép "con" với "mũi", "lưỡi" thì gần như chắc chắn nghĩ tới động vật. Chỉ khi để ý chi tiết "không có miệng" hay "dán lên thư" mới nhận ra hướng khác.
Với trẻ em, kiểu câu đố này còn là bài học tiếng Việt nhẹ nhàng. Sau khi đoán, có thể hỏi con kể thêm những thứ có chữ "con" mà không phải con vật. Trẻ sẽ tìm ra con đường, con thuyền, con số, rồi tự soạn được câu đố cho bố mẹ đoán lại.
Mẹo đố câu con vật cho trẻ nhỏ và cho người lớn
Với trẻ từ bốn đến bảy tuổi, nên bắt đầu bằng nhóm hai, vì đáp án là con vật thật và bẫy dễ thấy. Khi bé đoán sai câu gà trống, đừng vội nói đáp án; hỏi lại "gà trống hay gà mái đẻ trứng nhỉ?" để bé tự nhận ra. Niềm vui tự tìm ra lớn hơn nhiều so với nghe người lớn giải.
Với người lớn, nên đố nhóm một trước, đặc biệt là câu chuột đi hai chân. Người lớn thường đoán chuột hoạt hình, chuột trong phim, rồi bất ngờ khi nghe chuột túi. Câu bò bía hợp với bữa ăn vặt, câu đầu tàu hơi nước hợp để hỏi ông bà, vì nhiều người lớn tuổi từng đi những chuyến tàu như vậy và sẽ kể thêm chuyện xưa.
Câu nhân sư hợp để kết thúc buổi đố. Sau khi nghe đáp án, nhiều người sẽ im một chút vì cái hay của ẩn dụ, và đó là lúc chuyển sang chuyện khác một cách nhẹ nhàng.
Câu hỏi thường gặp
Câu đố "con chuột đi bằng hai chân" có mấy đáp án?
Đáp án được chấp nhận rộng nhất là chuột túi, vì đây là con vật thật đi bằng hai chân sau. Có người trả lời nhân vật chuột trong phim hoạt hình; câu đó vui nhưng không phải con vật có thật, nên khi đố trẻ nên giải thích thêm về chuột túi.
Tại sao tiếng Việt gọi con dao, con tem mà không gọi cái dao?
Loại từ "con" thường đi với vật có hình dài, chuyển động hoặc được hình dung như có sinh khí, ví dụ con dao, con thuyền, con đường. Cách dùng này hình thành theo thói quen ngôn ngữ, nhiều nơi vẫn nói "cái dao". Hai cách đều được hiểu.
Câu đố nhân sư có phải của Việt Nam không?
Không, đây là câu đố cổ trong thần thoại Hy Lạp, gắn với chuyện Oedipus giải câu đố của nhân sư. Câu đố lan rộng khắp thế giới và được kể lại bằng nhiều ngôn ngữ, trong đó có tiếng Việt, nên nhiều người tưởng là câu đố dân gian trong nước.
Có nên dùng câu đố con vật để dạy trẻ nhận biết động vật không?
Có thể, nhưng nên tách hai loại. Câu đố con vật thật như gà trống, đàn vịt giúp trẻ nhớ đặc điểm loài. Câu đố "con" không phải con vật như con dao, con tem dạy về từ ngữ. Trộn lẫn ngay từ đầu dễ làm trẻ nhỏ rối.
Câu ba con mèo bắt ba con chuột có phải câu đố toán không?
Nó nằm giữa đố mẹo và toán vui. Phép tính rất đơn giản, cái khó là thoát khỏi phản xạ nhân chia theo tỷ lệ. Khi giải thích, cứ để người nghe tưởng tượng từng con mèo bắt một con chuột cùng lúc, họ sẽ hiểu ngay.